Ga naar www.soundfountain.com

BACK

Arnhem - Thorbecke Lyceum - 1957

De Slinger van Foucault

 

 

 

 

Het Thorbecke Lyceum was gehuisvest in de voormalige Willemskazerne op het Willemsplein in Arnhem, een oud, solide en historisch gebouw. Als je via de brede stoeptreden de deuren binnen was gegaan, dan kwam je in een grote hal waar de klaslokalen, de lerarenkamer, en andere ruimtes op uitkwamen, bijvoorbeeld de ruimte waar dia's vertoond werden. Helemaal links in de hoek was het scheikundelokaal van de heer Tjabbes. Maar ook natuurkundeleraar Takens gaf daar wel eens les. Het lokaal was een amfitheater. Zodoende kon iedereen goed de proeven volgen: chemische proeven, caloriemetrie, de electriceermachine, de kooi van Faraday, en wat al niet. Niet elke proef had een goede uitkomst. Een gevleugelde uitspraak was: "Proefje mislukt", gebezigd door Tjabbes en uiteraard ook door de leerlingen.

In het midden van de hal was een brede trap die zich halverwege, op halve hoogte in twee trappen splitste die elk hun eigen weg volgden, links en rechts naar de galerij van de eerste etage. Daar waren de deuren van de klaslokalen voor aardrijkskunde, Engels, Frans, geschiedenis.
De hal was behoorlijk hoog en ruim. Daar werden toespraken gehouden aan het begin en het einde van een schooljaar, en - hoewel het een openbare school was - ter gelegenheid van de feestdagen in december.

Op een dag, 's morgens vroeg (de lessen begonnen om 8 uur), stond er links van de trap een kleine stellage en vanaf het hoge plafond hing een lange staaldraad met een zware, ijzeren kogel aan het eind, vlak boven de vloer. We wisten niet wat het was. Maar daar kwamen we in de komende uren snel achter. Wat was het? Hoe kwam het daar? Takens, Tjabbes en nog een paar leraren, plus de amanuensis, hadden een opstelling gemaakt waarvan we naam en werking niet kenden, totdat de klassen om beurten in de hal tekst en uitleg kregen. De opstelling werd gedemonstreerd. De kogel werd met de hand redelijk ver uit het lood getrokken en dan losgelaten. Zo te zien was er niets bijzonders aan de hand. De kogel slingerde traag aan de lange kabel heen en weer. Onderdeel van de proef was een lichtstraal en een spiegel. Door de lichtstraal op afstand op het spiegeltje te richten werd de straal weerkaatst en verderop op de wand geprojecteerd. De afstand tussen spiegel en muur was behoorlijk groot. Hoe langer de weg tot de muur hoe groter de afstand tussen de voorgaande projectie en de volgende was. Uiteraard is de projectie alleen te zien wanneer de slinger in loodrechte positie is.

Léon Foucault bedacht deze opzet en toonde aan dat de aarde draaide. De slinger hangt onafhankelijk van de aardbol. De slinger verandert niet van positie - al zou je dat in eerste instantie denken - maar de aarde draait onder de slinger weg.
We dankten deze voorstelling en instructie aan de inzet van de leraren en is voor mij altijd het toonbeeld geweest van de kwaliteit van het onderwijs dat we op het Thorbecke Lyceum en ook op andere scholen in die tijd kregen.

Ga naar Wikipedia als je uitgebreid over de slinger van Foucault wilt lezen, bijvoorbeeld dat de plek op aarde waar je de proef doet bepalend is voor de uitkomst:
"De duur van een omwenteling (360°) van het slingervlak is te berekenen door een siderische dag te delen door de sinus van de breedtegraad. Dat betekent dat op de noordpool een omwenteling gelijk is aan een siderische dag (23 uur, 56 minuten en 4,09 seconden) met de klok mee (rechtsom) en in Nederland (52°) 30 uur en 24 minuten (ook rechtsom). Aan de evenaar is de duur oneindig want het slingervlak daar staat stil. Meer naar het zuiden zal de slingerduur weer in tijd afnemen maar dan nu tegen de klok in (linksom)."

Zie Wikipedia De Slinger van Foucault.

TOP

Copyright 2009 Rudolf A. Bruil

REAGEER